20 mét sâu hơn quy chuẩn: cái giá của người đi đón

Người xuống sâu nhất hôm ấy không phải người lập kỷ lục.

Là người được phân công đi đón cô ở cửa ra.

Anh không mang bình khí, không mang chân vịt, không mang dây bảo hiểm, chỉ một hơi thở nạp trên mặt nước và một quả tạ để tụt xuống cho nhanh.

Điểm hẹn nằm ở 50 mét.

Chuẩn nghề của việc anh làm là 30.

Ngày hôm ấy là 22 tháng 7 năm 2017, ở Blue Hole, Dahab, bên bờ Biển Đỏ của Ai Cập.

Từ thị trấn Dahab chạy ngược lên phía bắc chừng 10 cây số là tới.

Với người đi nghỉ, nó là một buổi sáng dễ chịu: đỗ xe bên đường, đi vài bước trên đá, xuống nước.

Nhưng với dân lặn tự do, những người xuống bằng đúng một hơi thở, Blue Hole là một trường tập.

Nước ấm quanh năm, không sóng, và quan trọng nhất là chỉ cần bơi ra vài chục mét đã có ngay một cột nước sâu hơn 100 mét để thả dây.

Ở châu Âu, muốn có cột nước như thế phải thuê tàu.

Ở đây đi bộ ra là tới.

Vì vậy nơi này có cả một cộng đồng sống bằng nghề dạy lặn tự do: có trường, có huấn luyện viên, có mùa cao điểm.

Nếu đứng trên bãi đá nhìn xuống, cái người ta thấy chỉ là một vòng nước xanh nằm trong rạn, phẳng như mặt bàn.

Không có gì báo trước rằng ở dưới, xuyên qua vách rạn phía biển, có một đường hầm.

Dân lặn gọi nó là the Arch, tức Vòm.

Cách nghĩ dễ nhất về Vòm là như thế này: nó không phải một cái cửa, nó là một cái trần.

Trần vòm nằm ở khoảng 55 mét.

Đường hầm dài 26 mét, chạy ngang.

Nghĩa là trong suốt 26 mét ấy, phía trên đầu người bơi là đá.

Với người thở bằng bình khí, chi tiết đó chỉ là một đoạn hầm.

Với người lặn tự do, nó là điều duy nhất quan trọng.

Bởi phản xạ cứu mạng của môn ấy, thứ dùng được bất cứ lúc nào, ở bất cứ đâu, là ngoi thẳng lên.

Trong 26 mét hầm ấy, phản xạ đó không dùng được.

Bơi xuyên Vòm nghĩa là tự tay tắt lối thoát của mình đi một quãng, và mở lại ở đầu bên kia.

Sang được đầu bên kia thì cũng chưa xong.

Ra khỏi hầm là ra vùng nước mở phía ngoài rạn, nơi thềm biển tụt xuống hơn 1.000 mét.

Ở đó không vách, không đáy, không đường viền, chỉ một khối xanh đều nhau mọi phía.

Người ra khỏi hầm ở độ sâu ấy có đúng một mốc để bám vào: sợi dây thả từ mặt nước xuống.

Thấy dây thì đường về là một đường thẳng.

Không thấy dây thì đường về không tồn tại, vì không có gì để biết mình đang quay về hướng nào.

Người được phân công đứng ở cửa ra hôm ấy tên là Stephen Keenan.

Anh sinh ngày 1 tháng 12 năm 1977 ở Glasnevin, gần Dublin.

Anh học vi sinh vật học ở Trinity College Dublin, rồi đi, và không về lại.

Năm 2009, anh sang Dahab nghỉ và lần đầu thử lặn tự do.

Anh ở lại luôn.

Tổng cộng anh sống ở Ai Cập khoảng 8 năm.

Anh dạy, hàng trăm học viên, ở Ai Cập, Tây Ban Nha, Philippines.

Năm 2015, anh cùng Miguel Lozano và Pascal Berger mở Dahab Freedivers.

Cũng năm đó anh lập thành tích tốt nhất đời mình: 81 mét, kỷ lục quốc gia Ireland.

Nhưng thứ làm nên tên tuổi anh trong giới không phải con số 81 mét.

Trong lặn tự do, 81 mét là giỏi, không phải hàng đầu thế giới.

Cái người ta biết anh là chuyện khác: anh là người được các giải đấu lớn gọi đến làm Chief of Safety, người chỉ huy đội an toàn.

Đó là một nghề riêng, và là nghề của người đi vớt chứ không phải người đi lập kỷ lục.

Năm 2013, ở Kalamata, Hy Lạp, Alexey Molchanov thử xuống 128 mét.

Keenan treo mình ở 32 mét chờ.

Anh chờ hơn 40 giây, và trong nghề này, hơn 40 giây quá hạn nghĩa là chuyện đã hỏng.

Rồi Molchanov hiện ra ở khoảng 40 mét, mất phương hướng.

Keenan xuống thêm, bắt được anh ta và kéo lên, dù Keenan thấp hơn và nhẹ hơn nhiều.

Người anh kéo lên hôm ấy là con trai của Natalia Molchanova, và là một trong những người lặn sâu nhất hành tinh.

Đó là thứ nghề anh làm suốt nhiều năm: treo mình ở một độ sâu đã tính sẵn, nhìn xuống một sợi dây, và đợi.

Phần lớn thời gian không có gì xảy ra cả, vận động viên hiện ra đúng giờ, hai người cùng lên, hết ca.

Cái nghề ấy được trả công cho những lần hiếm hoi còn lại, và được đo bằng đúng một câu hỏi: người xuống có lên không.

Trong 8 năm ở Dahab, câu trả lời của Stephen Keenan luôn là có.

Tháng 5 năm 2017, tại giải Vertical Blue trên đảo Long Island, Bahamas, Keenan làm Chief of Safety.

Ở giải đó, một vận động viên người Ý 24 tuổi lập kỷ lục thế giới nữ ở nội dung có chân vịt: âm 102 mét.

Rồi ngay trong giải, cô đẩy tiếp lên âm 104 mét.

Tên cô là Alessia Zecchini, sinh ngày 30 tháng 6 năm 1992 ở Roma.

Hai người quen nhau ở đó.

Giữa năm 2017, Zecchini sang Dahab, và Keenan huấn luyện cô.

Việc Zecchini muốn làm ngày 22 tháng 7 năm 2017 không phải một lần thử kỷ lục.

Không có trọng tài, không có liên đoàn, không có thành tích nào được ghi nhận nếu cô làm được.

Cô muốn bơi xuyên Vòm không dùng chân vịt.

Đây là thứ thuộc về truyền thống địa phương của Dahab hơn là thể thao thành tích: đi qua Vòm bằng một hơi thở là cột mốc riêng của dân lặn tự do giỏi ở đây.

Không huy chương, không kỷ lục.

Kế hoạch hôm ấy như sau.

Zecchini xuống theo dây ở phía trong giếng, tới quãng 50 tới 52 mét.

Ở đó cô rời dây, bơi ngang xuyên qua đường hầm, không chân vịt.

Ra tới đầu bên kia, cô gặp Keenan đang chờ sẵn cùng sợi dây lên, rồi hai người cùng ngoi.

Đội an toàn dựng 3 tầng.

Keenan là người xuống sâu nhất, tới điểm hẹn ở khoảng 50 mét, và để tới đó thật nhanh mà đỡ tốn sức, anh dùng cách bám một vật nặng cho nó kéo mình tụt xuống.

Lily Crespy, thợ lặn an toàn người Pháp, nhân viên và bạn thân của anh, trực ở 25 mét.

Một người thứ ba trực ở khoảng 15 đến 20 mét.

Ngoài ra còn một thợ lặn bình khí quay phim và một nhiếp ảnh gia ở quãng 40 mét, và người trên mặt nước cầm đồng hồ bấm giờ.

3 tầng người, 1 đồng hồ, 1 bình oxy để sẵn.

Đáng chú ý là những gì kế hoạch ấy không có, và không thể có.

Không bình khí dự phòng treo ở điểm hẹn.

Không dây buộc người, vì dây buộc trong hầm là thứ giết người chứ không cứu người.

Không cách nào liên lạc dưới nước.

Không cách nào hoãn: khi một người đã nạp hơi và buông tay khỏi phao, không ai gọi họ lại được nữa.

Toàn bộ kế hoạch, vì thế, nằm ở một chỗ duy nhất, là cái đồng hồ.

Ngày hôm ấy biển không đẹp.

Tầm nhìn kém hơn thường lệ.

Gió mạnh, một nguồn ghi khoảng 20 dặm một giờ, và gió mạnh ở đây nghĩa là có dòng đẩy ngang trong nước, thứ có thể đưa một người lặn lệch khỏi chỗ họ tưởng mình đang ở.

Hai điều kiện ấy đánh thẳng vào hai chỗ yếu nhất của kế hoạch: tầm nhìn kém làm hỏng khả năng nhìn thấy nhau, dòng chảy làm hỏng khả năng ở đúng chỗ.

Zecchini nạp hơi và xuống.

Đoạn xuống của cô tốt.

Nhưng cô bám sát vách rạn hơn dự kiến, một phần để tránh nhóm quay phim đang ở quãng 40 mét.

Chi tiết nhỏ ấy có một hệ quả mà không ai tính trước được: bám vách nghĩa là khi ra khỏi hầm, cô không có mốc thị giác nào để tự biết mình đã ra tới đâu.

Và cô đi nhanh hơn dự tính.

Ở độ sâu ấy cơ thể người đã âm phù, nước không còn đẩy lên nữa mà kéo xuống, nên cô bơi được nhanh hơn con số đội đã tính trên bờ.

Bên trong hầm, ánh sáng đến từ hai đầu và không đến từ trên cao.

Đá trên đầu chạy dài thành một dải tối, hai bên vách khép lại, và phía trước là một khoảng sáng xanh mỗi lúc một rộng ra.

Không có tiếng động nào ngoài tiếng nước dịch chuyển quanh người.

Ở đây không có gì để đo thời gian ngoài chính cơ thể mình.

Cùng lúc đó, ở trên, Keenan đang nạp hơi để xuống.

Lily Crespy là người ở cạnh anh lúc ấy.

Theo lời cô kể lại về sau, anh xin thêm 10 giây trước khi xuống, và không nói vì sao.

Cô làm theo, không hỏi lại.

Có nguồn khác ghi rằng anh muốn xuất hiện ở cửa hầm đúng lúc với sợi dây lên, để Zecchini nhìn thấy cả hai cùng một lần.

Người ở cạnh anh hôm đó thì nói anh không giải thích gì cả.

Điều chắc chắn duy nhất: anh xuống muộn hơn kế hoạch vài chục giây.

Hai sai lệch nhỏ, cộng ngược chiều nhau.

Zecchini ra khỏi hầm sớm hơn dự tính.

Keenan tới muộn hơn dự tính.

Khi cô ra tới vùng nước mở, chỗ đáng lẽ có một người và một sợi dây thì không có gì cả.

Cô vẫn còn hơi.

Cô vẫn còn tỉnh.

Cô chỉ không biết mình đang quay mặt về hướng nào.

Xung quanh là khối xanh đều nhau mọi phía.

Trên cao không có vòng sáng nào đủ rõ để chỉ hướng lên, tầm nhìn hôm ấy kém, và dưới chân không có đáy, chỉ có màu xanh sẫm dần rồi hết.

Ở độ sâu ấy màu sắc đã rụng gần hết.

Đỏ mất trước, rồi cam, rồi vàng, nên mọi thứ còn lại chỉ là xanh và xám và những sắc độ ở giữa.

Cùng một màu ấy trải đều lên vách rạn phía sau, lên khoảng trống phía trước, lên cả phía trên đầu.

Mắt người không có chỗ nào để bấu vào.

Cô bắt đầu bơi đi tìm đường lên.

Cô bơi sai hướng.

Từ giây phút đó, mỗi nhịp tay của cô không còn là đi lên nữa, mà là tiêu oxy vào việc đi lạc.

Keenan tới nơi và không thấy ai ở điểm hẹn.

Anh tìm được cô.

Rồi anh bắt đầu đưa cô lên.

Anh không đưa cô về phao, không đưa về dây.

Anh cho hai người ngoi thẳng từ vùng nước xanh.

Theo lời nhiếp ảnh gia có mặt, ban đầu Zecchini còn tự bơi và Keenan hộ tống bên cạnh, tới đoạn sau anh chuyển sang đẩy hông cô để đưa lên.

Dòng chảy hôm ấy làm nốt phần việc còn lại.

Nó đẩy hai người ra xa khỏi khu vực đội an toàn đang đứng chờ.

Họ không nổi lên ở chỗ có người.

Họ nổi lên phía the Saddle, khe rạn nông khoảng 6 mét nối lòng giếng ra biển, cách chỗ đội trực một quãng.

Ở khoảng 10 mét cuối cùng của đường lên, Stephen Keenan mất ý thức.

Trước lúc đó, anh còn kịp làm một việc: anh xoay mặt Zecchini ngửa lên trời, để cô không úp mặt xuống nước.

Zecchini nổi lên và tỉnh lại.

Cô nhìn quanh và thấy Keenan nằm úp mặt xuống nước, không cử động, không thở.

Vì hai người ở quá xa vị trí đội an toàn, ứng cứu tới muộn.

Khi tới nơi, họ bắt đầu ép tim cho anh ngay trong lúc còn đang bơi kéo anh vào bờ.

Lily Crespy thổi ngạt cho anh bằng bình oxy ngay ở dưới nước.

Lên tới bãi đá, họ tiếp tục.

Không có xe cứu thương đỗ sát mép nước, vì không xe nào xuống được tới đó.

Người ta đưa anh lên một chiếc taxi để chạy ra bãi đỗ, nơi xe cứu thương đang chờ.

Chi tiết chiếc taxi nói đúng bản chất của địa điểm ấy: một chỗ mà người ta lặn tới 50 mét cách bờ 20 bước chân, nhưng để đưa một người ra khỏi đó thì phải vẫy một chiếc xe khách.

Crespy ghi nhận có rất nhiều bọt trào ra, và theo cô, đó là dấu hiệu phù phổi.

Không có bản điều tra hay biên bản khám nghiệm chính thức nào được công bố, nên nguyên nhân y khoa chính thức tới nay vẫn là không rõ.

Stephen Keenan không hồi tỉnh.

Anh chết trên đường tới bệnh viện.

39 tuổi.

Alessia Zecchini sống.

Cách chỗ họ đặt anh xuống vài chục mét, cái vòng nước xanh đã phẳng trở lại.

Trong lịch sử lặn tự do, đây là cái chết đầu tiên được ghi nhận của một thợ lặn an toàn đang làm nhiệm vụ.

Đó là một câu thống kê khô, nhưng nó nói được điều mà mọi câu văn khác nói không nổi.

Suốt nhiều chục năm, hàng nghìn lần vận động viên được đón lên từ đáy dây, người chịu rủi ro luôn là người xuống lập thành tích.

Người đi đón thì về.

Đó là cách nghề này vận hành, và cũng là điều làm người ta yên tâm khi ký vào tờ giấy nhận việc.

Ngày 22 tháng 7 năm 2017 là lần đầu tiên chiều đó bị đảo lại.

Năm sau, Zecchini quay lại Vertical Blue và lập 4 kỷ lục thế giới.

Cô nói mỗi kỷ lục về sau đều dành tặng Keenan.

Tính đến năm 2023, một nguồn ghi nhận cô có 23 kỷ lục thế giới ở cả hồ bơi lẫn biển sâu.

Cô vẫn đang thi đấu.

Còn lại là chuyện vì sao một kế hoạch đúng bài lại kết thúc như thế.

Nghịch lý cốt lõi của lặn tự do là người ta không ngất ở đáy.

Người ta ngất trên đường về, gần mặt nước, đôi khi ngay lúc mặt vừa chạm không khí.

Ở dưới sâu, áp suất nén phổi lại rất nhỏ.

Lượng oxy ít ỏi còn sót trong đó bị nén nên áp suất riêng phần của nó vẫn cao, đủ để máu tiếp tục lấy oxy nuôi não.

Người lặn vẫn tỉnh, vẫn làm việc được, thậm chí vẫn thấy ổn.

Đường lên đảo ngược điều đó.

Áp suất giảm, phổi nở lại, và cùng lượng oxy ít ỏi ấy giờ trải ra trong một thể tích lớn hơn nhiều.

Áp suất riêng phần tụt thẳng đứng.

10 mét cuối là đoạn tụt mạnh nhất trong toàn bộ hành trình, áp suất đi từ 2 atmosphere về 1, tức mất một nửa, mức thay đổi tương đối lớn nhất ở bất kỳ quãng nào.

Máu đột ngột không còn đủ oxy cho não.

Và nó không báo trước.

Cảm giác phải thở do CO2 chi phối chứ không phải do thiếu oxy, nghĩa là cơ thể không có cái chuông nào reo lên khi oxy sắp cạn.

Người lặn tự do có thể đang bơi bình thường, hoàn toàn tỉnh táo, rồi tắt như tắt đèn.

Đó là lý do 10 mét cuối là đoạn nguy hiểm nhất của môn này.

Và đó đúng là đoạn Keenan gục.

Rồi tới con số 50 mét.

Thợ lặn an toàn là người xuống đón vận động viên ở đoạn cuối và hộ tống lên, và chuẩn nghề là họ xuống khoảng 30 mét.

Con số 30 ấy không phải chọn bừa.

Nó vừa đủ sâu để bao trọn vùng mà người ta hay ngất, và vừa đủ nông để bản thân người đi cứu còn dư oxy mà làm việc: bơi, kéo, giữ đầu người kia, đưa lên mặt nước.

Ngày hôm ấy Keenan nhận xuống 50 mét.

Không phải vì anh liều, mà vì kế hoạch đòi hỏi đúng thế: điểm hẹn là cửa ra của một đường hầm nằm ở độ sâu đó.

Muốn có mặt ở cửa hầm thì phải xuống tới cửa hầm.

Phép tính phía sau rất đơn giản, và rất tàn nhẫn: thợ lặn an toàn cũng chỉ có một hơi thở như người mà anh ta đi cứu.

Đây là chỗ người ngoài nghề hay quên.

Không có bình khí nào chờ sẵn dưới đó, không có đường tiếp tế.

Toàn bộ khả năng cứu người của anh nằm gọn trong lượng khí nạp trên mặt nước.

Càng xuống sâu, càng tiêu nhiều oxy chỉ để tới nơi, càng còn ít lại cho phần việc chính.

Một người ở 30 mét đón xong vẫn còn biên dự trữ.

Ở 50 mét, biên ấy đã mỏng ngay từ đầu, và hôm đó anh còn phải tiêu thêm vào hai việc không có trong kế hoạch: bơi rướn đi tìm người, rồi đẩy người ấy suốt đoạn lên.

Keenan cứu được Zecchini.

Anh chỉ không còn đủ phần cho chính mình.

Còn chuyện vài chục giây thì phải hiểu thế này.

Một chuyến lặn kiểu này không chạy bằng mắt, nó chạy bằng đồng hồ.

Dưới 50 mét, ở vùng nước mở ngoài rạn, tầm nhìn hôm ấy lại kém, không có mốc nào ngoài sợi dây.

Toàn bộ độ an toàn của kế hoạch nằm ở một điều kiện duy nhất: người bơi ra khỏi hầm và người đến đón phải có mặt ở cùng một điểm, cùng một lúc.

Hôm ấy hai sai lệch cộng ngược chiều nhau.

Zecchini nhanh hơn dự tính, vì âm phù ở độ sâu, và vì bám vách nên không có mốc thị giác để tự hiệu chỉnh.

Keenan chậm hơn dự tính vài chục giây.

Cộng lại vẫn chưa tới nửa phút.

Trên bờ, nửa phút không phải sai sót, không ai bị khiển trách vì muộn nửa phút.

Ở 50 mét, nửa phút là đủ để một người ra khỏi hầm, không thấy ai, không thấy dây, và bắt đầu bơi sai hướng.

Và khi người đi đón tới nơi, anh không còn được lên theo lịch nữa.

Anh phải đuổi, phải tìm, phải kéo, tất cả bằng phần oxy đáng lẽ dành cho đường về của chính anh.

Rất dễ xếp vụ này vào cùng ngăn với các tai nạn khác từng xảy ra ở Blue Hole, và xếp như thế là sai.

Ở đây không ai thiếu chứng chỉ, không ai bỏ bước, không ai đi một mình.

Có kế hoạch, có tập dượt, có 3 tầng người trực ở 3 độ sâu, có đồng hồ bấm giờ trên mặt nước, có bình oxy sẵn sàng và người biết dùng nó.

Đây cũng không phải một lần thử kỷ lục, không có thành tích nào được đặt cược, không có áp lực thi đấu nào đẩy ai đi quá giới hạn.

Người chết là người giỏi nhất trong nhóm về đúng cái việc anh đang làm.

Thứ giết anh không phải sự liều lĩnh.

Là biên độ.

Ở độ sâu ấy, biên an toàn mỏng tới mức một khoảng lệch mà trên bờ không ai gọi là lỗi cũng đủ để thành không cứu vãn được.

Và biên độ ấy mỏng đi đúng bằng mức người ta đòi hỏi lòng tốt phải đi sâu thêm: mỗi mét xuống thêm để cứu được người là một mét bị trừ vào khả năng tự cứu mình.